طراحی سوله گاوداری با یک سؤال ساده شروع میشود: «چند رأس دام قرار است در این سالن نگه داشته شود؟» پاسخ این سؤال، دهانه، طول، ارتفاع، عرض راهروها و حتی نوع سقف و تهویه را تعیین میکند. بسیاری از دامداران تازه‌کار ابتدا یک سوله آماده می‌خرند و بعد سعی می‌کنند دام را در آن جا بدهند؛ نتیجه معمولاً سالنی است که یا تراکم بالا دارد و دام در آن تنش گرمایی و بیماری سم می‌گیرد، یا فضای مرده و هزینه‌ی اضافی دارد. در این مقاله، ابعاد پیشنهادی سالن گاوداری را برای ۵۰، ۱۰۰ و ۲۰۰ رأس به زبان ساده و با اعداد کاربردی مرور می‌کنیم تا پیش از خرید سوله نو یا دست دوم، تصویر روشنی از نیاز خود داشته باشید.
می‌خواهید ابعاد سالن گاوداری‌تان را با کارشناس بررسی کنید؟
تعداد رأس، نوع دام (شیری یا پرواری) و ابعاد زمین را بگویید تا سوله‌ی مناسب از میان سوله‌های نو و دست دوم موجود در دپو معرفی شود.
اصول پایه در تعیین ابعاد سوله گاوداری
قبل از رسیدن به اعداد، باید چند مفهوم را بشناسید. ابعاد سالن گاوداری از جمع چند «نوار» در عرض سالن ساخته میشود: ردیف جایگاه استراحت (استال)، راهروی پشت جایگاه که کود در آن جمع و تخلیه میشود، راهروی جلوی آخور که دام در آن می‌ایستد و غذا می‌خورد، و راهروی خوراک‌دهی که تراکتور یا میکسر از آن عبور میکند. طول سالن هم از تعداد جایگاه‌ها در هر ردیف به‌علاوه‌ی گذرگاه‌های عرضی و محل آبشخور به دست می‌آید.
نوع دام: گاو شیری یا گاو پرواری
گاو شیری به جایگاه استراحت جداگانه، فضای بیشتر برای حرکت و دسترسی به سالن شیردوشی نیاز دارد. سیستم رایج امروزی برای گاو شیری، روش «فری استال» است که در آن هر دام یک جایگاه استراحت دارد ولی آزادانه در سالن حرکت میکند. گاو پرواری معمولاً به‌صورت گروهی در بهاربند نگهداری میشود و نیاز به فضای مسقف کمتری دارد. اگر با روش فری استال آشنا نیستید، مقاله‌ی پرورش گاو به روش سوله فری استال را هم ببینید.
اعداد مرجع برای هر رأس
- جایگاه استراحت گاو شیری بالغ: عرض حدود ۱.۱ تا ۱.۲ متر و طول حدود ۲.۴ تا ۲.۷ متر (برای دیوارکنار بلندتر و برای ردیف‌های سر به سر کوتاه‌تر).
- فضای آخور: حدود ۶۰ تا ۷۵ سانتی‌متر برای هر گاو شیری؛ برای گوساله و تلیسه کمتر.
- راهروی پشت جایگاه (کود): حدود ۳ تا ۳.۶ متر.
- راهروی جلوی آخور: حدود ۳.۶ تا ۴.۵ متر تا دام‌ها هنگام خوردن مانع عبور یکدیگر نشوند.
- راهروی خوراک‌دهی: حدود ۴ تا ۵ متر، بسته به عرض تراکتور یا واگن میکسر.
- فضای مسقف کل: در عمل با احتساب راهروها، معمولاً حدود ۱۰ تا ۱۲ مترمربع برای هر گاو شیری و حدود ۴ تا ۶ مترمربع برای هر رأس پرواری در نظر گرفته میشود.
این اعداد تقریبی‌اند و بسته به نژاد، وزن دام، اقلیم منطقه و ضوابط سازمان جهاد کشاورزی استان می‌توانند تغییر کنند. هدف این است که پیش از مذاکره‌ی خرید، یک تخمین منطقی از ابعاد لازم داشته باشید.
ابعاد سالن گاوداری برای ۵۰، ۱۰۰ و ۲۰۰ رأس
جدول زیر، چیدمان و ابعاد تقریبی سالن گاو شیری با سیستم فری استال را برای سه ظرفیت رایج نشان می‌دهد. اعداد برای سالن اصلی دام‌های بالغ است و سالن شیردوشی، جایگاه گوساله و انبار علوفه جداگانه حساب می‌شوند.
| ظرفیت | چیدمان پیشنهادی | دهانه تقریبی | طول تقریبی | زیربنای تقریبی | ارتفاع زیر خرپا |
|---|---|---|---|---|---|
| ۵۰ رأس شیری | دو ردیفه (یک ردیف جایگاه در هر طرف راهروی خوراک) | ۱۶ تا ۱۸ متر | ۳۴ تا ۳۸ متر | حدود ۵۵۰ تا ۷۰۰ مترمربع | ۴ تا ۴.۵ متر |
| ۱۰۰ رأس شیری | چهار ردیفه (دو ردیف جایگاه در هر طرف) | ۲۶ تا ۳۰ متر | ۳۶ تا ۴۰ متر | حدود ۱۰۰۰ تا ۱۲۰۰ مترمربع | ۴.۵ تا ۵ متر |
| ۲۰۰ رأس شیری | چهار ردیفه یا دو سالن ۱۰۰ رأسی موازی | ۲۶ تا ۳۰ متر | ۷۰ تا ۷۶ متر | حدود ۲۰۰۰ تا ۲۳۰۰ مترمربع | ۴.۵ تا ۵.۵ متر |
| ۱۰۰ رأس پرواری | بهاربند گروهی با آخور یک‌طرفه یا دوطرفه | ۱۲ تا ۱۸ متر | ۳۰ تا ۴۵ متر | حدود ۴۰۰ تا ۶۰۰ مترمربع مسقف | ۳.۵ تا ۴.۵ متر |
سالن ۵۰ رأسی
برای ۵۰ رأس، رایج‌ترین انتخاب سالن دو ردیفه است: راهروی خوراک‌دهی در وسط و در هر طرف آن به ترتیب آخور، راهروی جلوی آخور و یک ردیف جایگاه استراحت. اگر عرض را این‌طور جمع بزنیم: جایگاه ۲.۴ + راهرو ۳.۶ + راهروی خوراک ۴.۵ + راهرو ۳.۶ + جایگاه ۲.۴، به حدود ۱۶.۵ متر می‌رسیم. با ۲۵ جایگاه در هر ردیف و عرض ۱.۲ متر، طول جایگاه‌ها حدود ۳۰ متر میشود و با یک گذرگاه عرضی و محل آبشخور، طول سالن به ۳۴ تا ۳۸ متر میرسد. سوله‌ای با دهانهی ۱۶ تا ۱۸ متر برای این ظرفیت مناسب است و در بازار سوله دست دوم هم به‌راحتی پیدا میشود.
سالن ۱۰۰ رأسی
با دو برابر شدن تعداد دام، اگر همان چیدمان دو ردیفه را ادامه دهید، طول سالن به حدود ۷۰ متر میرسد و راه رفتن دام تا سالن شیردوشی طولانی میشود. به همین دلیل برای ۱۰۰ رأس معمولاً چیدمان چهار ردیفه پیشنهاد میشود؛ یعنی در هر طرف راهروی خوراک، دو ردیف جایگاه سر به سر قرار می‌گیرد. دهانهی سالن در این حالت به ۲۶ تا ۳۰ متر میرسد و طول آن حدود ۳۶ تا ۴۰ متر است. در این دهانه، استفاده از سوله با ستون میانی (دو دهانه) هم رایج است و هزینه‌ی سازه را پایین می‌آورد، به شرط اینکه ستون‌ها در خط آخور یا مرز جایگاه‌ها قرار بگیرند و مزاحم تردد تراکتور نباشند.
سالن ۲۰۰ رأسی
برای ۲۰۰ رأس دو راه دارید: یک سالن چهار ردیفه با طول حدود ۷۰ تا ۷۶ متر، یا دو سالن ۱۰۰ رأسی موازی که سالن شیردوشی و انبار خوراک بین آن‌ها قرار می‌گیرد. حالت دوم امکان گروهبندی دام (تازه‌زا، پرشیر، کم‌شیر) و توسعهی مرحلهای را راحتتر میکند و اگر زمین عرض کافی داشته باشد، معمولاً انتخاب منعطف‌تری است. فاصله‌ی دو سالن موازی باید آن‌قدر باشد که جریان باد و نور به هر دو برسد؛ معمولاً حداقل به اندازه‌ی ارتفاع سالن و ترجیحاً بیشتر.
سوله گاوداری نو یا دست دوم با دهانهی دلخواه
ایرانسوله با بزرگ‌ترین دپوی سوله نو و دست دوم کشور، امکان بازدید حضوری از سوله‌ها پیش از خرید را فراهم میکند. ابعاد مورد نیازتان را بگویید تا گزینه‌های موجود را ببینید.
ارتفاع و تهویه سالن گاوداری
گاو نسبت به گرما بسیار حساس است و تنش گرمایی مستقیماً روی تولید شیر و باروری اثر می‌گذارد. به همین دلیل ارتفاع سالن و طراحی تهویه، به اندازه‌ی ابعاد کف اهمیت دارد.
ارتفاع زیر خرپا
برای سالنهای دو ردیفه، ارتفاع ۴ تا ۴.۵ متر زیر خرپا معمولاً کافی است. هرچه دهانه بیشتر شود، برای اینکه هوای گرم بالای سالن جمع شود و از دسترس دام دور بماند، ارتفاع بیشتری لازم است؛ برای دهانه‌های ۲۶ تا ۳۰ متر، ۴.۵ تا ۵.۵ متر توصیه میشود. ارتفاع باید اجازه‌ی عبور تراکتور و واگن میکسر را هم بدهد.
تهویه طبیعی: دریچه‌ی تاج و دیوار باز
در بیشتر مناطق ایران، تهویه‌ی طبیعی پایه‌ی طراحی سالن گاوداری است. یک قاعده‌ی سرانگشتی رایج این است که به ازای هر ۳ متر عرض سالن، حدود ۵ سانتی‌متر دهانهی باز در تاج سقف در نظر گرفته شود؛ برای سالن ۲۸ متری یعنی حدود ۴۵ سانتی‌متر. دیوارهای کناری هم بهتر است تا حد امکان باز باشند و با پرده‌ی برزنتی یا توری قابل تنظیم بسته شوند تا در زمستان از باد سرد و در تابستان از آفتاب مستقیم جلوگیری شود.
جهت قرارگیری سالن
در اقلیم‌های گرم، محور طولی سالن بهتر است شرقی‌غربی باشد تا آفتاب ظهر کمتر به داخل بتابد. همچنین باید جهت باد غالب منطقه را بررسی کرد تا جریان هوا از عرض سالن عبور کند. در مناطق بسیار گرم، فن و مه‌پاش در بالای جایگاه‌ها و آخور، مکمل تهویه‌ی طبیعی است.
پوشش سقف
ورق ساده در تابستان گرمای زیادی به داخل منتقل میکند. ساندویچ پانل یا ورق همراه با عایق، دمای زیر سقف را به شکل محسوسی پایین می‌آورد. نورگیرهای سقفی به اندازه‌ی محدود، روشنایی روز را تأمین می‌کنند ولی زیاده‌روی در آن‌ها گرمای اضافه ایجاد میکند.
انتخاب سوله نو یا دست دوم برای گاوداری
سازه‌ی سالن گاوداری بار سنگینی ندارد و عمدتاً بار سقف، برف و باد را تحمل میکند؛ به همین دلیل سوله‌ی دست دوم سالم، گزینه‌ی رایج و اقتصادی برای دامداری است. نکته‌ی مهم این است که دهانه و ارتفاع سوله با چیدمانی که بالا محاسبه کردید هماهنگ باشد، نه اینکه چیدمان را به‌زور با سوله‌ی موجود تطبیق دهید. برای جزئیات انتخاب، راهنمای سوله دامداری دست دوم و چک‌لیست خرید سوله دست دوم را بخوانید.
- دهانه: اگر سوله‌ی مورد نظر دهانهی کمتری دارد، می‌توان دو سوله را کنار هم قرار داد یا از ستون میانی استفاده کرد.
- طول: طول سوله با افزودن قاب قابل افزایش است؛ برای توسعهی آینده‌ی گله، این امکان را در نقشه پیش‌بینی کنید.
- خوردگی: محیط دامداری به دلیل رطوبت و آمونیاک، خورنده است؛ پای ستون‌ها و اتصالات را با دقت بررسی کنید و رنگ ضدزنگ مناسب بزنید.
- فونداسیون: پای ستون‌ها بهتر است بالاتر از تراز کف بتنی و دور از تماس مستقیم با کود و ادرار باشد.
برای آشنایی کامل با انواع سالن دام، از گوسفندداری تا گاوداری، مقاله‌ی جامع سوله دامداری: انواع، ابعاد، تهویه و راهنمای خرید را ببینید.
فضاهای جانبی که نباید فراموش شوند
سالن اصلی فقط بخشی از گاوداری است. هنگام برنامه‌ریزی زمین و خرید سوله، این فضاها را هم در نظر بگیرید:
- سالن شیردوشی و اتاق انتظار: نزدیک سالن اصلی و با مسیر کوتاه برای دام.
- جایگاه گوساله و تلیسه: جدا از گاوهای بالغ، با تهویه‌ی خوب و بدون کوران.
- جایگاه زایمان و قرنطینه: برای دام‌های تازه‌زا و دام‌های بیمار.
- انبار علوفه و کنسانتره: با دسترسی آسان برای خوراک‌دهی روزانه.
- محل نگهداری کود: در جهت مخالف باد غالب و دور از انبار علوفه.
بسیاری از این فضاها را می‌توان با سوله‌های سبک یا سوله‌های کوچک‌تر دست دوم تأمین کرد و لازم نیست همه زیر یک سقف باشند.
پرسش‌های پرتکرار
برای هر گاو شیری چند متر فضای مسقف لازم است؟
در سیستم فری استال، با احتساب جایگاه استراحت و راهروها، معمولاً حدود ۱۰ تا ۱۲ مترمربع فضای مسقف برای هر گاو شیری بالغ در نظر گرفته میشود. عدد دقیق به چیدمان و نژاد دام بستگی دارد.
دهانهی مناسب سوله برای ۱۰۰ رأس گاو چقدر است؟
برای چیدمان چهار ردیفه، دهانهی حدود ۲۶ تا ۳۰ متر و طول ۳۶ تا ۴۰ متر رایج است. اگر از چیدمان دو ردیفه استفاده کنید، دهانهی ۱۶ تا ۱۸ متر کافی است ولی طول سالن به حدود ۷۰ متر میرسد.
ارتفاع سوله گاوداری چقدر باشد؟
برای سالنهای کمعرض حدود ۴ تا ۴.۵ متر و برای سالنهای پهن حدود ۴.۵ تا ۵.۵ متر زیر خرپا توصیه میشود تا هوای گرم از دام دور بماند و تراکتور هم راحت تردد کند.
آیا سوله دست دوم برای گاوداری مناسب است؟
بله، به شرط سالم بودن سازه، هماهنگی دهانه و ارتفاع با چیدمان سالن و رسیدگی به ضدزنگ‌کاری. سوله‌ی دست دوم در دامداری بسیار رایج است و هزینه‌ی ساخت را کاهش می‌دهد.
برای ۲۰۰ رأس یک سالن بزرگ بهتر است یا دو سالن جدا؟
هر دو رایج است. دو سالن موازی امکان گروهبندی دام و توسعهی مرحلهای را راحتتر میکند؛ یک سالن بلند، زمین کمتری در عرض میخواهد. انتخاب نهایی به شکل زمین و برنامهی مدیریت گله بستگی دارد.
اگر هنوز در تعیین ابعاد سالن تردید دارید، با شماره‌ی 09121077685 تماس بگیرید تا با توجه به تعداد دام و زمین شما، سوله‌ی مناسب معرفی شود.
